PAMPASAN MANGSA KEMALANGAN MELENGKAPI KEADILAN JALAN RAYA
PENDAHULUAN
Sebuah kemalangan mungkin berlaku dalam beberapa saat. Namun, kesannya boleh ditanggung sepanjang hayat. Ada mangsa yang kehilangan anggota badan. Ada keluarga yang kehilangan pencari nafkah. Sebahagian yang lain terus menanggung kos rawatan, penjagaan dan kehilangan pendapatan.
Pada 15 Julai 2026, Jemaah Menteri bersetuju secara dasar dengan cadangan meminda Akta Pengangkutan Jalan 1987 atau Akta 333. Keputusan itu diumumkan oleh Kementerian Pengangkutan pada 17 Julai 2026. Cadangan tersebut akan memberikan kuasa kepada mahkamah untuk memerintahkan pesalah membayar pampasan kepada mangsa kemalangan atau warisnya. Sistem Pemberian Mata Demerit Kesalahan Jalan Raya atau KEJARA turut akan diperkukuh.
Langkah ini melengkapi fungsi sistem keadilan jalan raya. Penjara, denda dan kehilangan kelayakan memandu menangani kesalahan terhadap masyarakat. Pampasan pula memberikan ruang kepada mangsa untuk memulihkan kehidupan selepas menanggung kesan langsung daripada kecuaian.
KECUAIAN MELAHIRKAN TANGGUNGJAWAB
Tidak semua kemalangan berpunca daripada keadaan yang sukar dielakkan. Sebahagiannya lahir daripada kelajuan melampau, penggunaan telefon bimbit, keletihan, pengambilan bahan memabukkan atau kegagalan menjaga keadaan kenderaan.
Islam menghubungkan sesuatu perbuatan dengan kesan yang terhasil daripadanya. Kematian yang tidak diniatkan tetap melahirkan tanggungjawab. Allah SWT berfirman:
وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ
Maksudnya: “Dan sesiapa yang membunuh seorang mukmin dengan tidak sengaja, maka wajiblah dia memerdekakan seorang hamba yang beriman serta membayar diyat yang diserahkan kepada keluarga si mati.”
Surah al-Nisa’ (92)
Ayat ini membezakan dua tanggungjawab. Kafarah berkaitan dengan kewajipan kepada Allah SWT. Diyat pula menjadi hak keluarga mangsa. Ketiadaan niat membunuh membezakan bentuk kesalahan, tetapi tidak menghapuskan akibat yang menimpa waris.
Prinsip tersebut turut terpakai di jalan raya. Pemandu yang mengabaikan keselamatan diri, keadaan kenderaan atau peraturan lalu lintas perlu menanggung kesan perbuatannya. Peraturan jalan raya dibentuk untuk memelihara nyawa dan harta. Pematuhannya termasuk dalam tanggungjawab setiap pengguna demi maslahat bersama.
Rasulullah SAW bersabda:
لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ
Maksudnya: “Tidak boleh melakukan kemudaratan dan tidak boleh membalas kemudaratan dengan kemudaratan.”
Riwayat Ibn Majah
Jalan raya ialah ruang bersama. Hak menggunakannya sentiasa disertai kewajipan menjaga keselamatan orang lain.
DIYAT MEMULIHKAN HAK, BUKAN MENILAI HARGA NYAWA
Diyat tidak meletakkan harga pada nyawa manusia. Nyawa yang hilang tidak dapat diganti dengan wang. Pensyariatannya mengiktiraf hak mangsa serta meringankan beban yang ditanggung oleh keluarga.
Pampasan di bawah Akta 333 tidak boleh dianggap sebagai pelaksanaan diyat secara teknikal. Diyat mempunyai kadar, kategori, pihak yang menanggung dan kaedah pembayaran yang khusus dalam fiqh. Pampasan statutori pula ditentukan oleh mahkamah berdasarkan peruntukan undang-undang, tahap kesalahan dan kerugian setiap mangsa.
Walaupun bentuk pelaksanaannya berbeza, tujuan kedua-duanya mempunyai titik pertemuan. Beban kerugian tidak dibiarkan dipikul oleh mangsa seorang diri. Pihak yang menyebabkan kemudaratan turut dipertanggungjawabkan terhadap kesan perbuatannya. Pertimbangan ini juga selaras dengan kaedah:
الْعِبْرَةُ فِي الْعُقُودِ لِلْمَقَاصِدِ وَالْمَعَانِي لَا لِلْأَلْفَاظِ وَالْمَبَانِي
Maksudnya: “Penilaian dalam akad berdasarkan tujuan dan maknanya, bukan semata-mata lafaz serta bentuknya.”
Kaedah tersebut memberikan panduan bahawa sesuatu mekanisme tidak dinilai melalui nama atau bentuk luarannya sahaja. Hakikat, tujuan dan kesan hukumnya turut diambil kira. Oleh itu, ketiadaan istilah “diyat” dalam pindaan Akta 333 tidak menafikan persamaannya dengan hikmah diyat dari sudut pemulihan hak mangsa. Namun, persamaan tujuan tersebut tidak menjadikan pampasan berkenaan sebagai diyat dalam pengertian fiqh yang khusus.
Prinsip daman seterusnya mengukuhkan tanggungjawab tersebut. Pihak yang menyebabkan kerosakan melalui kecuaian perlu membayar ganti rugi yang munasabah. Kadarnya hendaklah berkaitan dengan kerugian yang dapat dibuktikan agar pemulihan tidak berubah menjadi tuntutan yang melampaui kemudaratan sebenar.
Penjara, denda, mata demerit dan kehilangan kelayakan memandu pula berfungsi sebagai ta‘zir. Hukuman tersebut mencegah kesalahan berulang serta melindungi keselamatan awam. Dengan demikian, daman memulihkan hak mangsa, manakala ta‘zir menjaga kepentingan masyarakat. Kemampuan membayar tidak boleh dijadikan jalan untuk menghindari hukuman jenayah.
AMANAH INDIVIDU DAN PERLINDUNGAN NEGARA
Pemanduan menuntut perhatian, pertimbangan dan kawalan diri. Alkohol atau dadah menjejaskan keputusan. Keletihan mengurangkan tumpuan. Telefon bimbit memalingkan perhatian. Kelajuan melampau mengecilkan ruang untuk bertindak ketika kecemasan.
Sikap berhati-hati lahir daripada kesedaran bahawa kecuaian diri boleh mengorbankan orang lain. Kesedaran ini memperlihatkan maqasid al-tadayyun. Penghayatan agama diterjemahkan melalui disiplin sebelum perjalanan dan kesediaan menyelesaikan hak selepas kesalahan.
Namun, tanggungjawab individu sahaja belum mencukupi. Kemalangan turut memberi kesan kepada perkhidmatan kesihatan, produktiviti, kebajikan keluarga dan perbelanjaan negara. Tanpa mekanisme pemulihan yang berkesan, beban pesalah akhirnya dipindahkan kepada mangsa, keluarga dan institusi awam.
Keadaan ini berkaitan dengan maqasid al-‘umran. Pembangunan negara tidak hanya diukur melalui mutu jalan raya. Keselamatan pengguna, keberkesanan penguatkuasaan dan pembelaan terhadap mangsa turut menjadi ukuran kemajuan. Kesejahteraan sosial dan kekuatan institusi pula menyokong penghayatan agama serta kelangsungan hidup yang lebih teratur.
HALA TUJU PELAKSANAAN
Mahkamah yang mensabitkan kesalahan wajar menentukan pampasan dalam prosiding yang sama. Mangsa tidak sepatutnya melalui proses baharu yang panjang hanya untuk memperoleh pembelaan asas.
Pampasan juga tidak boleh menggantikan hukuman jenayah. Bayaran tersebut menyelesaikan hak mangsa, manakala hukuman jenayah menjaga keselamatan masyarakat.
Seterusnya, kadar pampasan hendaklah berasaskan garis panduan nasional. Kos rawatan, kehilangan pendapatan, ketidakupayaan, keperluan penjagaan dan tanggungan keluarga perlu dinilai secara konsisten.
Ketidakmampuan pesalah pula tidak boleh menghapuskan hak mangsa. Tabung pampasan, skim insurans sosial atau mekanisme takaful wajar dipertimbangkan. Bayaran awal boleh disalurkan kepada mangsa, sementara pesalah membayar semula secara berperingkat. Pendekatan ini mengambil semangat fungsi sosial ‘aqilah tanpa melepaskan tanggungjawab pesalah.
Akhirnya, pemulihan perlu bergerak bersama pencegahan. Sistem KEJARA, pengesanan pesalah berulang dan perkongsian data antara agensi mesti berfungsi sebagai satu rangkaian. Cadangan penambahbaikan KEJARA yang meliputi pemakluman mata demerit, representasi dan semakan pentadbiran juga perlu dilaksanakan secara telus.
PENUTUP
Cadangan pindaan Akta 333 selari dengan prinsip diyat, daman, ta‘zir dan siyasah syar‘iyyah. Meskipun pampasan tersebut bukan diyat dalam pengertian fiqh yang khusus, tujuan dan kesannya tetap menepati hikmah syarak dalam memulihkan hak mangsa serta mempertanggungjawabkan pihak yang menyebabkan kemudaratan.
Hal ini bertepatan dengan kaedah bahawa sesuatu urusan dinilai berdasarkan maksud dan hakikatnya, bukan nama serta bentuk luaran semata-mata. Perbezaan istilah tidak menafikan persamaan tujuan, namun batas hukum setiap mekanisme tetap perlu dipelihara.
Keadilan jalan raya tidak lengkap dengan hukuman terhadap pesalah sahaja. Hak mangsa juga perlu dipulihkan. Undang-undang tidak mampu mengembalikan nyawa yang telah hilang, tetapi mampu melindungi masa hadapan keluarga yang ditinggalkan.
Wallahu a'lam
SAHIBUS SAMAHAH USTAZ AHMAD FAUWAZ BIN FADZIL
5 SAFAR 1448H / 20 JULAI 2026
Rujukan:
- Kementerian Pengangkutan Malaysia, “Jemaah Menteri Bersetuju Secara Dasar dengan Cadangan Pampasan Mangsa Kemalangan Jalan Raya dan Pengukuhan Sistem KEJARA,” kenyataan media, 17 Julai 2026, https://www.mot.gov.my/en/Kenyataan%20Media/Year%202026/KENYATAAN%20MEDIA%20JEMAAH%20MENTERI%20BERSETUJU%20SECARA%20DASAR%20DENGAN%20CADANGAN%20PAMPASAN%20MANGSA%20KEMALANGAN%20JALAN%20RAYA%20DAN%20PENGUKUHAN%20SISTEM%20KEJARA.pdf; MalaysiaGazette, “Kabinet Setuju Pinda Akta 333, Mahkamah Ada Kuasa Arah Bayar Pampasan kepada Mangsa Kemalangan,” 17 Julai 2026, https://malaysiagazette.com/2026/07/17/kabinet-setuju-pinda-akta-333-mahkamah-ada-kuasa-arah-bayar-pampasan-kepada-mangsa-kemalangan/. (Ministry of Transport Malaysia)
- Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Bayan Linnas Siri Ke-180: Fiqh Jalan Raya Sempena Hari Raya,” 2 Jun 2019, https://www.muftiwp.gov.my/ms/artikel/bayan-linnas/3443-bayan-linnas-siri-ke-180-fiqh-jalan-raya-sempena-hari-raya
- Jalal al-Din ‘Abd al-Rahman al-Suyuti, al-Ashbah wa al-Naza’ir fi Qawa‘id wa Furu‘ Fiqh al-Shafi‘iyyah (Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, cet. pertama, 1403H/1983M), 167; lihat juga Majallat al-Ahkam al-‘Adliyyah, Perkara 3, “al-‘Ibrah fi al-‘Uqud li al-Maqasid wa al-Ma‘ani la li al-Alfaz wa al-Mabani
- Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Al-Kafi #1801: Hukum Menuntut Ganti Rugi Melebihi Kos Sebenar Baik Pulih,” 28 Mei 2021, https://www.muftiwp.gov.my/ms/artikel/al-kafi-li-al-fatawi/4822-al-kafi-1801-hukum-menuntut-ganti-rugi-melebihi-kos-sebenar-baik-pulih.
- Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Tinta Mufti Bil. 9/2025: Etika Halal sebagai Manifestasi Maqasid al-Tadayyun dan al-‘Umran,” 14 Julai 2025, https://www.muftiwp.gov.my/ms/arkib/tinta-mufti/6318-tinta-mufti-bil-9-2025-etika-halal-sebagai-manifestasi-maqasid-al-tadayyun-dan-al-umran; Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Tinta Mufti Bil. 46/2025: Konsep Rahmah dalam Malaysia MADANI: Integrasi Tadayun dan Umran dalam Membina Negara,” 15 Disember 2025, https://www.muftiwp.gov.my/ms/arkib/tinta-mufti/6456-konsep-rahmah-dalam-malaysia-madani-integrasi-tadayun-dan-umran-dalam-membina-negara; Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Tinta Mufti Bil. 65/2026: Kenaikan Gaji Penjawat Awam, Suatu Nikmat yang Perlu Disyukuri,” 17 Januari 2026, https://www.muftiwp.gov.my/ms/arkib/tinta-mufti/6495-tinta-mufti-bil-65-2026-kenaikan-gaji-penjawat-awam.
- Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, “Bayan Linnas Siri Ke-185: Cadangan Pelaksanaan Diat dalam Sistem Keadilan di Malaysia,” 28 Jun 2019, https://www.muftiwp.gov.my/ms/artikel/bayan-linnas/3534-bayan-linnas-siri-ke-185-cadangan-pelaksanaan-diat-dalam-sistem-keadilan-di-malaysia.
- Kementerian Pengangkutan Malaysia, “Jemaah Menteri Bersetuju Secara Dasar dengan Cadangan Pampasan Mangsa Kemalangan Jalan Raya dan Pengukuhan Sistem KEJARA,” 17 Julai 2026, https://www.mot.gov.my/en/Kenyataan%20Media/Year%202026/KENYATAAN%20MEDIA%20JEMAAH%20MENTERI%20BERSETUJU%20SECARA%20DASAR%20DENGAN%20CADANGAN%20PAMPASAN%20MANGSA%20KEMALANGAN%20JALAN%20RAYA%20DAN%20PENGUKUHAN%20SISTEM%20KEJARA.pdf. (Ministry of Transport Malaysia)