MEMELIHARA KESUCIAN TANAH PERKUBURAN ISLAM
Alhamdulillah, puji dan syukur kita panjatkan ke hadrat Allah SWT. Selawat dan salam ke atas junjungan besar Nabi Muhammad SAW, para isteri dan keluarga baginda, para sahabat, seterusnya golongan yang mengikuti jejak langkah baginda sehingga hari kiamat.
Mutakhir ini, pemerhatian kami mendapati wujud perbincangan di pelbagai platform media sosial berkenaan isu pengurusan tanah perkuburan umat Islam di Wilayah Persekutuan. Terdapat kerisauan dan kebimbangan umum apabila timbul dakwaan bahawa pengurusan tanah perkuburan umat Islam akan diserahkan kepada pihak swasta, yang secara langsung telah menyentuh sensitiviti masyarakat, khususnya berhubung implikasi kos dan pengurusan silang agama.
Sebagai institusi yang mendokong syiar keilmuan dan keharmonian masyarakat, Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan terpanggil untuk membawa wacana ini ke suatu titik penjernihan. Tinta ini dicoretkan sebagai satu panduan syarak agar setiap isu yang berlegar dapat difahami melalui lensa maqasid syariah dan panduan fiqh yang luhur.
TABAYYUN DALAM MENERIMA SESUATU BERITA
Dalam menyantuni lambakan maklumat yang pantas di hujung jari, al-Quran telah menggariskan satu formula agung yang kekal relevan merentas zaman. Allah SWT berfirman:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ
Maksudnya: "Wahai orang-orang yang beriman! Jika datang kepada kamu seorang fasik membawa sesuatu berita, maka selidikilah (untuk menentukan) kebenarannya, supaya kamu tidak menimpakan sesuatu kaum dengan perkara yang tidak diingini dengan sebab kejahilan kamu (mengenainya) sehingga menjadikan kamu menyesali apa yang kamu telah lakukan."
Surah al-Hujurat (6)
Ayat ini merupakan asas kepada konsep tabayyun (pengesahan fakta). Menyebarkan sesuatu berita tanpa usul periksa, apatah lagi jika ia melibatkan hal ehwal agama dan kemaslahatan umat Islam, berisiko mencetuskan fitnah dan sangkaan yang boleh menjejaskan keharmonian masyarakat.
Dalam konteks isu tanah perkuburan ini, pihak Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI) telah memberikan pencerahan mengennai situasi sebenar yang berlaku bukanlah suatu bentuk penyerahan kuasa urus tadbir tanah perkuburan kepada entiti swasta, sebaliknya ia merupakan Kaedah Pertukaran Tanah antara kerajaan persekutuan dan syarikat berkenaan[1].
Berdasarkan perjanjian ini, syarikat terbabit diwajibkan menyediakan kelengkapan infrastruktur asas, termasuk jalan pintas keluar-masuk dan penyediaan tapak perkuburan itu sendiri, sebelum ia diserahkan kembali kepada pihak kerajaan. Oleh yang demikian, bidang kuasa pengurusan, tadbir urus, dan pemantauan tanah perkuburan tersebut tetap kekal secara mutlak di bawah seliaan JAWI seperti yang telah termaktub dalam Seksyen 81, Akta 505 Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993[2]. Kefahaman terhadap realiti sebenar (fiqh al-waqi') ini adalah amat penting agar umat Islam tidak terperangkap dalam kebimbangan yang tidak berasas.
Dalam pada itu, perlu difahami pengurusan tanah perkuburan di Wilayah Persekutuan terbahagi kepada dua iaitu Tanah Wakaf dan Tanah Perkuburan Awam. Bagi kategori Tanah Wakaf, Majlis Agama Islam Wilayah Persekutuan (MAIWP) bertindak sebagai mutawalli (pemegang amanah) tunggal yang memelihara kesucian hak milik Allah SWT agar tidak ditukar ganti atau dieksploitasi sewenang-wenangnya[3]. manakala Tanah Perkuburan Awam pula merujuk kepada tanah rizab kerajaan yang diwartakan dan diurus selia sepenuhnya oleh Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan (JAWI) bersandarkan kapasiti Ulil Amri dalam menjaga maslahah 'ammah (kepentingan awam)[4]. Hal ini berbeza dengan pengurusan tanah perkuburan bukan Islam yang bersifat komersial dan terikat dengan peraturan-peraturan tertentu seperti garis panduan khusus yang telah dikeluarkan oleh Jabatan Ketua Tanah dan Galian Persekutuan[5].
FARDU KIFAYAH DALAM PENGURUSAN JENAZAH DAN TANAH PERKUBURAN
Pada masa yang sama, masyarakat juga perlu memahami bahawa aspek pengurusan tanah perkuburan tidak boleh dipisahkan daripada perbahasan fiqh mengenai pengurusan janazah. Para fuqaha terutamanya dalam mazhab Syafi'i sepakat bahawa menguruskan janazah bermula daripada memandikan, mengkafankan, menyembahyangkan sehinggalah mengebumikannya adalah ibadat yang berstatus Fardu Kifayah[6].
Fardu kifayah bermaksud suatu tuntutan syarak ke atas keseluruhan umat (komuniti), namun apabila ada sebahagian yang telah melaksanakannya, maka gugurlah dosa ke atas yang lain. Hal ini membuktikan bahawa kelestarian pengurusan janazah dan penyediaan tapak perkuburan adalah tanggungjawab kolektif yang dipikul oleh kerajaan (Ulil Amri) dan masyarakat, bukan suatu perkhidmatan komersial semata-mata.
Di samping itu, aspek memelihara kemuliaan manusia sama ada ketika hidup mahupun setelah meninggal dunia juga amat dititikberatkan dalam Islam. Perkara ini disandarkan kepada firman Allah SWT:
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ
Maksudnya: "Kemudian Allah hantarkan seekor burung gagak (menyuruhnya) mengorek-ngorek di bumi supaya, diperlihatkan kepada (Qabil) bagaimana cara menimbus mayat saudaranya."
Surah al-Ma'idah (31)
Berdasarkan firman-Nya lagi:
ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ
Maksudnya: "Kemudian dimatikannya, lalu diperintahkan supaya ia dikuburkan."
Surah ‘Abasa (21)
Ibn Hajar al-’Asqalani dalam menghuraikan hadis Rasulullah SAW mengenai pengurusan jenazah secara tertib turut berpandangan bahawa pengajaran daripada hadis berkenaan menunjukkan bahawa jenazah orang yang beriman dan beragama Islam mestilah dihormati sebagaimana penghormatan tersebut dilakukan semasa mereka masih hidup[7]. Atas dasar ini, penyediaan kawasan perkuburan mesti diuruskan secara sistematik, tertib, dan terpelihara daripada sebarang elemen eksploitasi keduniaan yang boleh membebankan urusan kematian umat Islam.
Dalam konteks pengurusan hartanah dan wakaf (termasuk tapak perkuburan) pada hari ini, fuqaha kontemporari seperti Syeikh Dr. Wahbah al-Zuhaili turut membincangkan fleksibiliti instrumen muamalat seperti istibdal (pertukaran) bagi mengekalkan atau meningkatkan manfaat kemaslahatan awam[8]. Jika pertukaran hak milik tanah itu dilakukan secara terancang oleh Ulil Amri bagi memastikan tapak perkuburan mempunyai kemudahan jalan yang baik, serta tapak yang sistematik sebelum diselia sepenuhnya oleh pihak berkuasa agama, ia sangat menepati teras maqasid syariah dalam kategori Hifz al-Din (memelihara agama) dan pelaksanaan fardu kifayah itu sendiri.
KESIMPULAN
Sebagai kesimpulan, pengurusan tanah perkuburan umat Islam merupakan fardu kifayah yang tidak boleh dikomersialkan atau dilepaskan kepada pihak yang tidak mempunyai keabsahan syarak untuk menguruskannya. Pencerahan daripada pihak JAWI jelas membuktikan bahawa kerajaan kekal memegang amanah ini. Penstrukturan semula dan perjanjian pertukaran tanah yang melibatkan pemajuan infrastruktur oleh pihak ketiga hanyalah suatu proses perantaraan yang pada akhirnya bermatlamat memberi kemudahan terbaik kepada pengurusan jenazah umat Islam kelak.
Di kesempatan ini, pihak JMWP menyeru kepada masyarakat agar mengamalkan prinsip tabayyun dan merujuk kepada institusi agama yang berautoriti sebelum menyebarkan sebarang berita. Semoga Allah SWT terus memelihara kesatuan dan keharmonian dalam kalangan kita, serta memberikan taufik kepada para pentadbir urusan Islam di Malaysia untuk terus berbakti demi maslahah ummah.
Wallahu a'lam.
Rujukan:
[1] "Urusan Pengebumian Jenazah Islam di Wilayah Persekutuan Tidak Diswastakan - JAWI," Astro Awani, [Masukkan Tarikh Diterbitkan, cth: 15 Mac 2024], https://www.astroawani.com/berita-malaysia/urusan-pengebumian-jenazah-islam-di-wilayah-persekutuan-tidak-diswastakan-jawi.
[2] Malaysia, Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 (Akta 505), https://www.muftiwp.gov.my/images/archive/akta_pekeliling/Akta_505-pentadbiran_undang_islam_1993.pdf.
[3] Seksyen 61, Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 [Akta 505].
[4] Seksyen 62, Kanun Tanah Negara 1965 (Akta 828).
[5] Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian Persekutuan, Pekeliling Ketua Pengarah Tanah dan Galian Bil. 1/1999: Garis Panduan Bagi Pembangunan Tanah Perkuburan Bukan Islam Secara Komersil Oleh Sektor Swasta (Putrajaya: Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian Persekutuan, 1999), 1-4.
[6] Abu Zakariyya Yahya bin Syarf al-Nawawi, Minhaj al-Tholibin (t.tp:Dar al-Fikr, 2005), 56.
ووضع على سرير ونحوه ونزعت ثيابه ووجه للقبلة كمحتضر ويتولى ذلك أرفق محارمه ويبادر بغسله إذا تيقن موته وغسله وتكفينه والصلاة عليه ودفنه فروض كفاية
[7] Ibn Hajar al-’Asqalani, Fath al-Bari bi Syarh al-Bukhari (Mesir : Maktabah al-Salafiyyah, 1380H-1390H), 9:113.
وَيُسْتَفَادُ مِنْهُ أَنَّ حُرْمَةَ الْمُؤْمِنِ بَعْدَ مَوْتِهِ بَاقِيَةٌ كَمَا كَانَتْ فِي حَيَاتِهِ، وَفِيهِ حَدِيثُ: كَسْرِ عَظْمِ الْمُؤْمِنِ مَيِّتًا كَكَسْرِهِ حَيًّا. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانِ.
[8] Wahbah al-Zuhayli, Fiqh al-Islami wa Adillatuhu (Damsyik: Dar al-Fikr, t.t), 10:7672.